جيهانى امكان‌پذير نيست و اين موضوع نيازمند بحثى سرشار است بر اساس پيدا شدن مأخذى ديگر . تنها سخنى كه هست اين است كه مقدسى در مقدمهء احسن التقاسيم كه كتابهاى جغرافيايى پيش از خود را مورد بررسى قرار مىدهد و نقد مىكند و از كتاب جيهانى و ابن فقيه نام مىبرد ، ابدا سخنى در اين باب نمىگويد و حتى به اشاره نيز اين مقوله را ياد آور نمىشود . در صورتى كه با دقتى كه وى در نقد اين گونه كتب نشان مىدهد « 1 » مىتوانست بگويد ، كتاب ابن فقيه هم سلخ شدهء كتاب جيهانى است . ليكن چنين چيزى نمىگويد . در اينجا بايد به ياد داشته باشيم كه ممكن است . مقصود ابن نديم از « سلخ » ترجمه باشد . بنا بر اين سخن ديگرى خواهد بود ، و مىرساند كه كتاب جيهانى به پارسى بوده است . نيز بايد به ياد داشت كه بنا به اظهار كراچكوفسكى « 2 » نظر دخويه ، در اين باب ، بر عكس نظر الفهرست است . ب : ولى مقدسى انتقادى ديگر بر ابن فقيه دارد كه بر جاحظ نيز وارد است . و آن اين است كه اين مؤلفان ، در كتب خود گستردگى داده‌اند و بجز مطالب خاص تأليفات خود ، به ذكر و نقل مطالب و قصص و اشعار و حكم و امثال پرداخته‌اند . و پر روشن است كه اين اشكال « مبنايى » است ، نه « على المبنى » ، زيرا جاحظ و ابن فقيه ، چنان كه هر دو تصريح كرده‌اند ، به چنين امرى ملتزم‌اند و عمدا به تبسط در تأليف و تنوع در نقل پرداخته‌اند ، تا كتاب حاوى حكم و فوايد ديگرى نيز باشد . و روشن است كه بيشتر آنچه آورده‌اند از موضوع كتابشان ، به معناى اعم ، بيرون نيست ، گرچه گاه جزء موضوع ، بالمعنى الاخص نيست . و اين نيز بخصوص با رعايت سليقهء سلف ، چندان ايرادى نخواهد بود . و آنان به رعايت حكمتى و فايدتى عمدا به چنين تبسطى پرداخته‌اند . بعد از اين همه گوييم : در مآخذى كهن ، چون ابن فقيه - صرف نظر از اساطير ( ميتولوژى ) - به معلوماتى صحيح‌تر مىتوان بر خورد تا در مآخذى چون حموى . در اينجا اشاره مىكنم به تحقيقات بس ارجمند استاد مرتضى العسكرى ، در كتاب « عبد اللّه بن سبأ - المدخل » . وى در اين سلسله از تأليفات محققانهء خويش « 3 » كه سيف بن عمر تميمى ( م بعد از 170 هجرى ) راوى

--> ( 1 ) - احسن التقاسيم ، ص 4 ، چاپ دخويه ، و افست بغداد . ( 2 ) - تاريخ الادب الجغرافى العربى ج 1 ، ص 174 . ( 3 ) - تحقيقات ارزندهء اين گونه محققان ، براى روشن كردن حقايق فراوانى از تاريخ سه قرن اول اسلام ، بسيار سودمند است ، بلكه رجوع به آنها بر هر محقق حتم و واجب است و پژوهنده را از مراجعه و اطلاع كامل از اين گونه بحث‌ها گزيرى نيست . رك : دو تأليف عسكرى : « عبد اللّه بن سبأ - المدخل » چاپ قاهره و « خمسون و مائة صحابى مختلق » چاپ بغداد و كتب مشابه اين دو .